Museum Villa Mondriaan en de omringende gebouwen

Door Caroline Schuurman

In 1880 verhuisde de Haagse familie Mondriaan naar de onderwijzerswoning aan de Zonnebrink 4 in Winterswijk, waar vader Mondriaan het hoofd werd van de naastgelegen christelijke lagere school. Op dat moment was Piet Mondriaan 8 jaar oud. De onderwijzerswoning, gebouwd in 1869, is in 2013 onderdeel geworden van Museum Villa Mondriaan. Vanuit de serre van de huidige villa van dit museum kun je de enige overgebleven muur van de oorspronkelijke school nog steeds zien. De school en de onderwijzerswoning werden ontworpen door architect L.G. Richter. Hij ontwierp onder andere ook de Rijks HBS aan de overkant en de lerarenwoningen waar de familie Mondriaan op uit keek. In dit artikel vertel ik meer over de verschillende gebouwen van Villa Mondriaan, het uitzicht vanuit het museum op de omliggende gebouwen en over Richter.

Van Leidse timmerman naar Winterswijkse architect

De Winterswijker Remco Hillen schreef in 2005 zijn scriptie Een onderzoek naar architect L.G. Richter in het kader van zijn bouwkunde-opleiding aan de HTS in Enschede. Daarin schreef hij dat de in Leiden geboren Leendert Gerardus Richter (1831-1902) in 1859 samen met zijn negen jaar oudere echtgenote Alida Adriana Versteeg (1822-1873) officieel – maar waarschijnlijk minstens twee jaar eerder – naar Winterswijk verhuisde (1). In Leiden stond hij tijdens de volkstellingen van zijn achttiende tot zijn drieëntwintigste jaar vermeld als timmerman. Vervolgens verhuisde hij in 1855 naar Zeist, de geboorteplaats van zijn vrouw Alida. Op het moment dat hij zijn nieuwe woon- en vestigingsplaats als architect te Winterswijk aankondigde, was hij bouwopzichter in Arnhem. Opvallend is dat Richter op 28-jarige leeftijd in verschillende kranten – zowel de Zutphense Courant, als ook in de Opregte Haarlemsche Courant – een advertentie plaatste. Het lijkt erop dat hij toen al landelijke aspiraties had, zo ontwierp hij in 1890 de kapel Uw Koninkrijk Kome in Den Haag (2).

Mondriaan sr. hoofdonderwijzer christelijke lagere school

Richter ontwierp in Winterswijk al een gebouw voordat hij er officieel was komen wonen, namelijk de Hervormde kapel (in 1976 afgebroken) aan de Spoorstraat (eind negentiende eeuw de Koostegge) (3). Vanaf 1 december 1860 gebruikten de honderd leden van de Vereeniging van Vrienden der Waarheid deze voor haar activiteiten. Richter was een van de leden die vond dat men zich binnen de Hervormde Gemeente niet gedroeg zoals het behoorde en daarom werd de Vereeniging van Vrienden der Waarheid opgericht.
Met de oprichting van deze vereniging begint de geschiedenis van de christelijke school waar Piet Mondriaan sr. in 1880 zou solliciteren naar de functie van hoofdonderwijzer. Uit de advertentie in de Graafschapper van 9 januari 1880 blijkt dat Richter voorzitter was van het bestuur van de school voor Christelijk Nationaal Onderwijs toen Mondriaan sr. er solliciteerde. Voor zowel Leendert Richter als Piet Mondriaan sr. speelde het geloof een belangrijke rol.

Eerste christelijke lagere school
Na 1857 werden in Nederland steeds meer bijzondere scholen opgericht, omdat als uitwerking van de nieuwe Grondwet van 1848 de schoolwet-Van der Brugghen door de Tweede Kamer was aangenomen. Daarin was vastgelegd dat door de scheiding van kerk en staat de overheid alleen nog de openbare scholen zou ondersteunen. Tegelijk stond het iedere gemeenschap vrij om eigen scholen te stichten, maar men moest die dan wel zelf bekostigen. De Vereeniging van Vrienden der Waarheid stelde een commissie in die onderzocht of een christelijke school in Winterswijk ook tot de mogelijkheden zou behoren. Deze commissie concludeerde dat een christelijke school in Winterswijk gewenst was. Dat leidde ertoe dat een volgende commissie werd aangesteld om de oprichting van een school te bewerkstelligen. Deze commissie kwam voor het eerst bijeen in mei 1866. Daarna duurde het ‘door omstandigheden’ tot september 1867 voordat er een vervolg kwam (4).

Op 8 januari 1868 werd de Vereeniging voor Christelijk Nationaal Schoolonderwijs opgericht met Richter als voorzitter. De staat keurde de statuten op 19 maart 1868 goed en erkende daarmee de vereniging als rechtspersoon. Volgens artikel 1 van de statuten luidde het doel: ‘… het bevorderen eener christelijke opvoeding door schoolonderwijs, …, en tevens eene onbekrompene en ondubbelzinnige instemming met den grondslag der Nederlandsche Hervormde Kerk, …’(5). Vervolgens werd in 1869 de school voor Christelijk Nationaal Onderwijs door aannemer Nuys voor ongeveer 3.000 gulden gebouwd. In datzelfde jaar kwam grenzend aan het schoolterrein ook de onderwijzerswoning aan de Zonnebrink gereed. Daarvoor waren de kosten ongeveer 2.500 gulden (6). Hoewel het vergelijken van historische bedragen met nu afhankelijk is van veel factoren, is een heel grove schatting dat het bedrag van 3.000 gulden vergelijkbaar is met 45.000 euro nu (7). De huizenprijzen waren in die tijd dan ook heel veel lager.

Legenda
1 Onderwijzerswoning
2 School
3 Pomp op hoek schoolplein
4 Bakker Ubbink
5 Het Wevershuis
6 Lerarenwoningen
7 Rijks HBS

Op de kaart uit 1881 en de bewerkte kaart uit Topotijdreis kunnen we zien dat de onderwijzerswoning (1), school (2) en het schoolplein op de hoek Ratumsestraat Zonnebrink aan de rand van het dorp lagen. Op de foto Kruising Verlengde Ratumsestraat-Vredensestraat-Ratumsestraat-Zonnebrink zien we links een deel van de school en daarvoor de waterpomp die op de hoek van het schoolplein staat (3). Een waterpomp was in die tijd geen overbodige luxe, want het zou nog tot de zomer van 1926 duren voordat Winterswijk een openbare drinkwatervoorziening kreeg (8).

Bloei en uitbreiding van schoolgebouw en villa
De 22-jarige Lodewijk Plette wordt in 1868 aangesteld als hoofdonderwijzer. Samen met zijn kersverse echtgenote, Catharina Sophia van Dijk, worden zij de eerste bewoners van de nieuwe onderwijzerswoning. Op maandag 1 februari 1869 opende Catharina Plette-van Dijk de school (9).

Wanneer het echtpaar in het voorjaar van 1880 naar Den Haag verhuist, wordt Mondriaan sr. zijn opvolger. De school was toen gegroeid van twee naar vier klaslokalen. Wanneer de familie Mondriaan de onderwijzerswoning betrekt, is er in 1875 al een extra verdieping op gebouwd door aannemer Nuys (10). Vanaf die tijd heeft de onderwijzerswoning grotendeels dezelfde vorm als wat we nu Villa Mondriaan noemen, al is volgens Hillen de uitstraling niet te herkennen als een ‘echte Richter’ (11). De familie Mondriaan woonde hier van 1880 tot 1901. Piet Mondriaan verhuisde in 1892 op 20-jarige leeftijd naar Amsterdam om daar te gaan studeren aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten, maar hij zou nog geregeld zijn ouders in Winterswijk bezoeken.

Architect Richter
Leendert Richter was niet alleen in Winterswijk betrokken bij de bouw van verschillende gebouwen, maar in heel Nederland. Zijn ontwerpen vallen op door hun karakteristieke eclectische stijl. Eclectisch houdt in dat hij diverse stijlelementen uit historische bouwstijlen (Romaans, Renaissance, Barok en Empire) combineerde tot een nieuw geheel. Mogelijk is hij beïnvloed door gebouwen in zijn geboortestad Leiden. Daar staat de oudste nu nog in gebruik zijnde schouwburg. Deze Leidse Schouwburg van stadsarchitect Jan Willem Schaap (1813-1887) werd in 1865 in een zeer eclectische bouwstijl gebouwd. Evenals bij Schaap voerden pleisterwerkdecoraties bij Richter de boventoon. De Rijks HBS voorzag hij vanuit architectonisch oogpunt van een volledig gepleisterde gevel. Daarnaast varieerde hij met gevelbeelden en pilasters. Op de christelijke lagere school bracht hij een eenvoudige decoratie aan door pilasters te plaatsen met een onderlinge afstand van vier meter, mogelijk met de intentie om een optische kroonlijst te creëren. Richters raamomlijstingen zijn kenmerkend voor zijn stijl, een fantastisch voorbeeld zien we ook in Lichtenvoorde (12).

Geliefd architect
Richter was in Winterswijk een geliefd architect. Alleen al in het dorp en het buitengebied van Winterswijk ontwierp hij minstens 30 gebouwen, waarvan er inmiddels zeker zeven zijn gesloopt. Een lot dat de Villa bespaard werd, hoewel van de school alleen nog maar een buitenmuur resteert. De in Winterswijk naar Gerrit Jan Willink genoemde Villa van Tricot-Jan uit 1864 was een van de eerste woningen die Richter in Winterswijk ontwierp. Deze opdracht kwam van Hendrik Willink (1825-1877) de vader van Gerrit Jan. Richter bouwde met de familie Willink waarschijnlijk een goede band op. Hij was betrokken bij meerdere woningen, Willink-Villa’s en in 1865 bij de bouw van de nieuwe textielfabriek – die in1902 werd omgedoopt in De Batavier – van Jan Willink (1831-1896) (13).

Bakkerij Ubbink
In een bericht in de Winterswijkse Courant van 1944 met de aankondiging van het overlijden van Piet Mondriaan werd vader – goed bordtekenaar – met zijn zoon verwisseld. Het was in Winterswijk blijkbaar niet bij iedereen bekend dat de zoon van de hoofdonderwijzer de wereldberoemde kunstenaar was. Wat ook uit de tekst blijkt, is dat wel bekend was dat de school van vader aan de Ratumsestraat stond ter hoogte van Bakkerij Ubbink.

Bakkerij Ubbink zat gezien de foto al voor 1910 op de hoek Ratumsestraat-Vredensestraat. (afb. 11) Dit pand werd in 1971 verkocht aan Hobbyhuis Heinen waar je nu voor kunstschildersbenodigdheden terecht kunt.

In 1906 worden het schoolplein en twee lokalen van de oude school verkocht aan bakker S.J. Ubbink voor 2.950 gulden. Ook de andere twee lokalen kwamen in zijn bezit. Het schoolgebouw diende in die tijd als pakhuis voor Ubbink’s graanhandel (14). Op het terrein van het schoolplein bouwde Steven Jan Ubbink in 1913 een nieuwe zaak in graan- en meelartikelen, voeder, koffie, thee, rijst, tabak, sigaren enz.

Het woonhuis en de winkel werden ontworpen door architect H. van der Schaaf (15). In dat hoekpand treffen we nu het café en de winkel van Museum Villa Mondriaan aan. De huidige verbindingsgang naar de voormalige onderwijzerswoning villa loopt over het voormalige pleintje.

Aan de rand van het dorp
De Rijks HBS – nu een hotel – ligt aan de Zonnebrink 15 en werd in 1870 gebouwd. De ontwerptekeningen van Richter waren op 5 februari van datzelfde jaar goedgekeurd (16).

Vervolgens konden in 1871 de leraren hun intrek nemen in de vier daarnaast geschakelde lerarenwoningen aan de Zonnebrink (nu 5, 7, 9 en 11). De statige woningen waren door Richter in bijna dezelfde stijl ontworpen. Tegenwoordig zijn ze wit, maar dat was oorspronkelijk niet het geval. Op basis van vondsten bij een van de woningen zijn de kleuren uit 1871 gereconstrueerd. Destijds hadden de lerarenwoningen een kleurstelling van beige met terracotta. Richter die aan de overkant tussen het huis van de familie Mondriaan en de ook door hem ontworpen Nutsbewaarschool (op nu Zonnebrink 10) woonde, gebruikte vaker deze kleuren (17).

In een van deze woningen, Zonnebrink 7, woonde gedurende het schooljaar 1874-1875 de schilder Jan Toorop bij een gastgezin, nadat hij eerst drie jaar in Leiden was opgevangen (18). Deze tijdgenoot van Mondriaan kwam als 13-jarige jongen alleen vanuit Batavia naar Nederland. Van Toorop was in 2021 in Museum Villa Mondriaan onder andere het werk De Garenwinders te zien (19).

Het Wevershuis
Aan de overkant van het huidige café en de winkel van Museum Villa Mondriaan, op de hoek van Zonnebrink en de Verlengde Ratumsestraat, heeft ooit het in vakwerk opgetrokken Wevershuis gestaan. Deze in 1835 door Abraham Willink opgerichte handweverij werd in 1914 gesloopt. Mondriaan maakte er in 1898 een tekening en een gouache van. De gouache werd in het voorjaar van 2022 door Christies voor 300.000 euro verkocht aan een onbekende koper (21).

Multifunctionele woning
In 1906 kocht de textielfabrikant F.H. Meijerink de onderwijzerswoning van het schoolbestuur. Hij verbouwde het huis tot een villa door het interieur aan te passen en aan de achterzijde een schuur, bijkeuken en serre toe te voegen. De serre aan zijkant is ongeveer 10 jaar later aangebouwd. Bankdirecteur H. Willink koopt het huis van de dochter van Meijerink, en liet in 1953 centrale verwarming in de villa aanleggen. Vanaf de zeventiger jaren raakte het huis in verval. Buitenlandse werknemers hadden er een tijdelijk onderdak en daarna deed het dienst als pakhuis (22). In 1985 werd het voor het eerst een tentoonstellingsruimte, doordat Elizabeth Nijhuis-Wiggers er haar Galerie ’t Mondriaanhuis vestigde.

Muur met pilasters bewaard
De achterste twee lokalen (uit 1871 en 1877) van de christelijke lagere school werden in 1914 verkocht aan Lokaalvereniging Winterswijk. Die verbouwde deze achterste twee lokalen, maar daarbij bleef het stukje oude muur met pilasters – nog steeds zichtbaar – bewaard. Vervolgens nam Puts Bazar zijn intrek in het pand. De vader van galeriehoudster Elizabeth Nijhuis-Wiggers zei in 1990 tegen haar: ‘Zou je niet even je ogen openen, want dat pand naast je staat te koop en het pand van je buurman staat maar 1 keer te koop.’ Aldus kochten zij en haar man Jan Nijhuis het pand, verplaatsten ze de galerie en gingen ze zelf op de benedenverdieping van het Mondriaanhuis wonen (23). Het restant van het oude schoolgebouwtje was tien jaar daarvoor al afgebroken. S.J. Ubbink stierf in 1922 aan de Spaanse griep, maar het hoekpand bleef in handen van de familie. In 1966 kwam er een TV & radiohandel in en vervolgens nog een antiquair (24). In 2012 koopt een mecenas drie panden (Mondriaanhuis, Galerie ’t Mondriaanhuis en het hoekpand) aan en stelt deze kosteloos ter beschikking voor een museum.

Museum Villa Mondriaan
Uiteindelijk kregen de panden in 2013 als trotse bestemming Museum Villa Mondriaan. Daar wordt naast het werk van vele andere kunstenaars in hun coming of age-periode, ook het jeugdwerk van Mondriaan getoond op de plek waar hij ook daadwerkelijk zijn eerste schreden zette. Mondriaan werd de pionier van de abstracte kunst en zijn invloed op kunst en design blijft wereldwijd enorm groot. Het zijn niet zijn abstracte werken die in Museum Villa Mondriaan kunnen worden bezichtigd, maar wel zijn prachtige figuratieve werken. Sommige zijn nog echt in de trant van de Haagse school, maar tegelijk zie je al heel vroeg in zijn werk een drang tot experimenteren.

Bekijk de tijdlijn

* Met dank voor de aanvullingen van Remco Hillen en Tienke Brouwer, het knipselarchief over Mondriaan van Bep Godthelp en de waardevolle opmerkingen van junior-conservator van Museum Villa Mondriaan Jitske Lamain.
Dit artikel is verschenen in Museum Nieuws nr. 192 maart 2025, Vereniging het Museum (VHM) Winterswijk.

Literatuur

1. Remco Hillen, Een onderzoek naar architect L.G. Richter (2005) 4-5. Hillen vermoedt dat Richter al in 1857 Winterswijk geweest moet zijn, omdat hij dat jaar deel uitmaakte van de 100 mensen die achter dominee Koster, die vond dat er binnen de Hervormde Gemeente een gebrek aan tucht was, stonden
2. Natasja Hogen, ‘Selectie projecten’, https://www.natasjahogen.com/projecten.html, laatst geraadpleegd op 7 november 2024.
3. Hillen, Een onderzoek naar architect L.G. Richter, 4-5; Wim Scholtz, ‘Villa Mondriaan’ in: Wim Scholtz ed., De vroege Mondriaan. Villa Mondriaan Winterswijk (Winterswijk 2013) 80-95, aldaar 81-82.
4. Hillen, Een onderzoek naar architect L.G. Richter, 8-10; Scholtz, ‘Villa Mondriaan’, 82.
5. Nederlandsche staatscourant. ‘s-Gravenhage, 02-04-1868, p. 3., nummer toegang Den Haag, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010782446:mpeg21:p003, laatst geraadpleegd op Delpher op 17-10-2024.
6. Zie: Hillen, Een onderzoek naar architect L.G. Richter, 8-9.
7. Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/prijzen-toen-en-nu en https://www.huizenmarkt-zeepbel.nl/wp-content/uploads/2013/07/400jaar_compressed-1.jpg
8. W. Peletier, Winterswijk. Een eeuw verandering. Deel 2b (Winterswijk 2000) 85.
9. Sjoerd van der Werf, Plette, Manuscript (nog ongepubliceerd).
10. Scholtz, ‘Villa Mondriaan’, 82.
11. Persoonlijke communicatie.
12. Hillen, Een onderzoek naar architect L.G. Richter, 34-37.
13. Hillen, Een onderzoek naar architect L.G. Richter, 6-8.
14. W. Peletier, Winterswijk. Een eeuw verandering. Deel 2a (Winterswiijk 1998) 10.
15. Scholtz, ‘Villa Mondriaan’, 90-91.
16. Hillen, Een onderzoek naar architect L.G. Richter, 11-15.
17. ‘Adressen 1920 en Nutskleuterschool Zonnebrink’, https://www.oudwinterswijk.nl, laatst geraadpleegd op 7 november 2024; ‘Restauratie van de verwaarloosde villa Tricot-Jan’, https://vakgroeprestauratie.nl/restauratie-van-de-verwaarloosde-villa-tricot-jan, laatst geraadpleegd op 7 november 2024.
18. Jan Theodoor Toorop en Paul Begheyn, Jan Toorop. Autobiografische herinneringen, 1858-1886, zoals gedicteerd aan Anton Reichling SJ in 1927 (Zwolle 2009) Zie ook: ; Hennie Berensen, ‘Jan Toorop, Winterswijk 1874-1875’, 2015. laatst geraadpleegd op 30 oktober 2024.
19. Jet Sloterdijk, ‘De jonge Toorop’, Villa Mondriaan. Het museum voor coming-of-age over de vroege Piet Mondriaan, 2021. https://villamondriaan.nl/tentoonstelling/de-jonge-toorop/, laatst geraadpleegd op 30 oktober 2024.
20. ‘Jan Toorop ‘De Garenwinders 1883’’, Kunsthandel Studio 2000, 2023. https://studio2000.nl/jan-toorop/de-garenwinders-1883, laatst geraadpleegd op 30 oktober 2024.
21. Tanja Kits, ‘Wevershuis van Mondriaan waarschijnlijk nooit te zien in Winterswijk: ‘Deze kunst is populair in China en het Midden-Oosten’’ De Gelderlander (19 mei 1922).
22. Scholtz, ‘Villa Mondriaan’, 91.
23. Persoonlijke communicatie.
24. Scholtz, ‘Villa Mondriaan’, 90-94.